1867’de Antakya’da Bulunan Mermer Heykellere Ne Oldu? Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında Bir İnceleme-Ufuk ŞAFAK-17.10.2026/What Happened to the Marble Statues Discovered in Antioch in 1867? An Examination in Light of Ottoman Archival Documents Ufuk ŞAFAK – October 17, 2026
1867’de Antakya’da Bulunan Mermer Heykellere Ne Oldu? Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında Bir İnceleme
Ufuk ŞAFAK 17.10.2026
Öz
Bu çalışmada, 1867 yılında Antakya kazasında bulunan antik mermer heykellerin ortaya çıkarılışından itibaren yaşanan gelişmeler, Osmanlı arşiv belgeleri ışığında ele alınmaktadır. Eserlerin keşfi, koruma altına alınması, farklı kişiler arasında el değiştirmesine yönelik girişimler ve nihayetinde İstanbul’a nakledilmeleriyle ilgili süreç incelenmektedir.
Hariciye ve Maarif Nezaretlerinin yazışmalarından anlaşılıyor ki, heykeller bazı Ermenilerin altın bulmak amacıyla gerçekleştirdikleri kazılar sırasında ortaya çıkmıştır. Eserler dönemin Antakya Kaymakamı Osman Ragıb Efendi tarafından koruma altına alınmış, bir süre Hükümet Konağı’nda muhafaza edilmiş, kaymakam değişikliği sırasında bir Ermeni’ye teslim edilmiştir. Eserlerin bir Fransız tarafından satın alındığının ileri sürülmesi, Osmanlı makamları ile Fransız diplomatik temsilcileri arasında yazışmalara yol açmıştır. Osmanlı yönetimi heykellerin devlet malı olduğunu ısrarla vurgulamıştır. İskenderun üzerinden İstanbul’a gönderilen eserlerin, daha sonraki durumlarına ilişkin belirsizlikler devam etmiş, 1876 ve 1878 yıllarına ait arşiv belgelerinde nerede bulunduklarının ve kimlerin eline geçtiklerinin kesin olarak tespit edilemediği anlaşılmıştır.
Giriş
Antakya, Helenistik dönemden itibaren Doğu Akdeniz’in önemli şehirlerinden biri olmuştur. Şehrin antik tarihî, mimari kalıntılar ve arkeolojik buluntular aracılığıyla izlenebilmektedir. Osmanlı döneminde Antakya ve çevresinde rastlanan eski eserler, yerel yöneticiler ve yabancı konsoloslukların ilgisini çekmiştir.
- yüzyılda Osmanlı topraklarında eski eserlerin korunması ve mülkiyetinin belirlenmesi giderek daha önemli bir idarî mesele hâline gelmiştir. 1867’de Antakya’da bulunan mermer heykeller, bu dönüşümün somut bir örneğidir. Bazı Ermenilerin altın bulma amacıyla yaptıkları kazıda ortaya çıkan eserler, Kaymakam Osman Ragıb Efendi tarafından koruma altına alınmış; ancak bir Fransız tarafından satın alındıkları iddiası mülkiyet anlaşmazlığına yol açmıştır.
Bu makale, keşif yerini ve şartlarını, koruma ve satış sürecini, Fransız diplomatik girişimlerini, İstanbul’a nakli ve 1876–1878 yıllarında eserlerin akıbetini araştıran yazışmaları karşılaştırmalı olarak değerlendirmektedir.
Araştırmanın temelini Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi’nde bulunan beş dosya oluşturmaktadır: HR.MKT. 618/19 (22 Haziran 1868), HR.MKT. 618/40 (23 Haziran 1868), HR.MKT. 622/101 (28 Temmuz 1868), MF.MKT. 39/25 (09 Temmuz 1876) ve MF.MKT. 55/27 (10 Nisan 1878). Üç dosya Hariciye Nezareti Mektubî Kalemi, ikisi Maarif Nezareti Mektubî Kalemi tasnifindedir. Bazı dosyalar birden fazla yazışma ve suret içerir.
Belgeler kronolojik sırayla karşılaştırılmış; keşif, mülkiyet, muhafaza, satış ve nakil hakkındaki farklı açıklamalar birbirinden ayrılmıştır. Kişi adlarında, bazı tarih karşılıklarında ve heykellerin tekil-çoğul biçimde anılmasında belirsizlikler bulunmaktadır. Bu nedenle kesin bilgilerle doğrulanamayan ihtimaller ayrı değerlendirilmiştir.
Mermer Heykellerin Antakya’da Ortaya Çıkarılması
Arşiv belgelerine göre heykeller, 1867 yılında bazı Ermenilerin altın bulmak amacıyla kazı yapmaları sırasında ortaya çıkarılmıştır. HR.MKT. 618/40 numaralı belgede keşif yeri, Vakıf Köyü[1] sınırları içindeki Antakyalı İsmail’in bahçesi olarak belirtilir. HR.MKT. 622/101 numaralı dosyadaki kaymakamlık yazısında ise Eski Kilise yakınlarındaki bir çukurdan söz edilir.
Eski Kaymakam Osman Ragıb Efendi, 28 Haziran 1868 tarihli açıklamasında olay yerine bizzat gittiğini, buranın mahzen görünümünde olduğunu, zeminin mermerle döşendiğini ve çevresinde taş yapılar bulunduğunu anlatır. Alanın araştırılmasını istemiş, bir zaptiye görevlendirmiş ve ertesi gün yeniden geldiğinde mermer bir baş görmüştür. Daha sonra yürütülen kazıda heykeller bir yana devrilmiş durumda bulunmuştur.
Kaymakam, eserlerin zarar görmeden çıkarılmasını kendi gözetiminde sağlamış ve Hükümet Konağı’ndaki İdare Meclisi odasına yerleştirmiştir. Aynı alanda başka eski eserlerin bulunabileceğini Halep Valiliğine bildirmiştir. Bu uygulamalar, yerel idarenin koruma girişimini gösterir; ancak modern anlamda sistematik bir arkeolojik kazı yürütüldüğü anlamına gelmez.
Heykellerin Fiziksel Özellikleri ve Arkeolojik Değeri
Osman Ragıb Efendi’nin anlatımına göre eserde sakallı bir erkek ile başı kırılmış genç bir kız figürü bulunuyordu. İki figür çıplaktı; erkek figürü kıza sarılmış biçimdeydi. Figürler tek parça mermerden yapılmış ve özenli işçilikle şekillendirilmişti.
Bu betimleme figüratif bir kompozisyona işaret etse de, eserin mitolojik, dinî veya alegorik konusunu kesin biçimde belirlemeye yetmez. Belgelerde bazen “heykeller”, bazen “heykel” denmesi, iki figürlü tek bir grup olasılığıyla ilişkili olabilir. Ancak bu belgelerden yola çıkarak eser sayısı ve yapısını kesinleştirmek güçtür. Kaymakamın heykellerin Fırat Gazetesinde yayınlandığını bildirmesi de dikkat çekicidir.
Fransız Konsolosluğunun Heykelleri Satın Alma Girişimi
Osman Ragıb Efendi’nin açıklamasına göre Beyrut’tan Antakya’ya gelen İtalya Konsolosu, Hükmet Konağı’ndaki heykellerin satılıp satılmayacağını sormuştur. Kaymakam bunların devlet malı olduğunu ve satılamayacağını söylemiş; konsolos ise heykellerin resimlerini çizerek ayrılmıştır. Antakya’daki Fransa Konsolosu Mösyö Ponsol’un da eserleri gördüğü ve devlet malı olduklarını öğrendiği belirtilir.
1868’de Beyrut Fransız Konsolosluğu baş tercümanının, Antakya’daki bir aracı vasıtasıyla heykelleri satın aldığı ve Beyrut’a götürmek istediği ileri sürülmüştür. Osmanlı yerel yönetimi nakle engel olunca Fransız Elçiliği girişimde bulunmuştur. Halep Valiliği, heykellerin yaklaşık dokuz ay önce bulunduğunu, Hükümet Konağı’na getirildiğini ve keşfin dönemin gazetesinde duyurulduğunu vurgulamıştır. Böylece mesele basit bir alım satım işlemi olmaktan çıkıp diplomatik bir mülkiyet tartışmasına dönüşmüştür.
Heykellerin Bir Ermeni’ye Teslim Edilmesi ve Otuz Liraya Satılması
Osman Ragıb Efendi görevinden ayrılırken heykelleri İdare Meclisi odasında bıraktığını ve özel bir kişiye teslim etmediğini belirtmiştir. Daha sonraki kaymakamlık yazısına göre, yeni kaymakam gelmeden önce odanın darlığı nedeniyle eserler, devlet gözetiminde tutulmaları şartıyla, sahibi olduğu ileri sürülen bir Ermeni’ye muhafaza amacıyla verilmiştir.
Eserleri teslim alan Ermeniler, heykellerin kendilerine geri verildiğini düşünerek kazı masraflarını karşılamak amacıyla bunları otuz liraya bir Fransıza satmışlardır. Buradaki temel uyuşmazlık, muhafaza amacıyla teslimin mülkiyet devri olarak yorumlanmasıdır. Satış iddiası, Fransız alıcının hukuken geçerli bir mülkiyet hakkı kazandırmamıştır.
Satışın öğrenilmesi üzerine Antakya yönetimi Halep Valiliğine başvurmuş; gelen emir doğrultusunda heykeller yeniden Hükümet Konağı’na getirilmiştir. Satış bedelinin iadesi, alıcının talepleri veya taraflar hakkında adlî işlem yapılıp yapılmadığı belgelerden anlaşılamamaktadır.
Osmanlı Devleti’nin Eski Eserler Üzerindeki Mülkiyet Anlayışı
Osman Ragıb Efendi’nin İtalya Konsolosuna verdiği cevap ve Halep Valiliğinin yazışmaları, heykellerin devlet malı sayıldığını açıkça göstermektedir. Eserlerin Hükümet Konağı’nda korunması, özel kişiden geri alınması ve İstanbul’a gönderilmesi bu iddianın idarî uygulamalara dönüştüğünü ortaya koyar.
Olay, 1869 tarihli ilk Âsâr-ı Atîka Nizamnâmesi’nden önce yaşanmıştır.[2] Bu nedenle 1867–1868 yılında Antakya’da yaşanan bu gelişmeleri daha sonraki mevzuatın hükümlerine dayandırmak doğru değildir. İncelenen belgeler mülkiyet iddiasının ayrıntılı hukukî gerekçesini açıklamamaktadır. Bununla birlikte, eski eserler üzerinde merkezî denetim tesis etme çabasını göstermesi bakımından olay önemlidir.
Heykellerin İskenderun Üzerinden İstanbul’a Gönderilmesi
Merkezî yönetimin 22 Haziran 1868 tarihli telgraf emri üzerine heykellerin İstanbul’a gönderilmesi kararlaştırılmıştır. Eserler Divan-ı Ahkâm-ı Adliye Başkâtibi Halet Bey aracılığıyla İskenderun’a götürülmüş ve vapurla İstanbul’a sevk edilmiştir. 17 Temmuz 1868 tarihli telgrafta, heykellerin önceki hafta İskenderun’dan hareket eden vapurla gönderildiği bildirilmektedir.
HR.MKT. 622/101 numaralı dosyadaki Rüsumat Emanetine[3] hitaben yazılmış metin, heykellerin İstanbul’a ulaştırılarak teslim edildiğini ve sandıklarıyla birlikte Hariciye Nezareti Dairesine gönderilmelerinin istendiğini belirtmektedir.
Halep Valiliği, heykellerin Müzehâne-i Âmire’ye[4] konulması veya Fransız tarafına teslim edilmesi kararını Sadrazamlık makamına bırakmıştır.
İstanbul’a Gönderilen Heykellerin Akıbetinin Araştırılması (1876–1878)
1876 tarihli MF.MKT. 39/25 numaralı belge, İstanbul’a gönderilen mermer heykelin daha sonraki akıbetinin araştırıldığını göstermektedir. Halet Bey, ilgili evrakı taşıma belgeleriyle birlikte Hariciye Nezaretine sunduğunu, ancak bundan sonra heykelin ne olduğunu bilmediğini bildirmiştir. Taşımanın Rusya Kumpanyasına ait vapurlardan biriyle yapıldığı belirtilmiş ve Rüsumat Emanetinin 1285 ve 1286 yıllarına ait ambar kayıtlarının incelenmesi önerilmiştir.
10 Nisan 1878 tarihli MF.MKT. 55/27 numaralı belgede Maarif Nezareti, 1876’daki yazıya henüz cevap alınamadığını belirterek araştırmanın sonuçlandırılmasını yeniden istemiştir. Bu durum heykelin kesin olarak kaybolduğunu değil, incelenen yazışmalar içinde nihai teslim ve muhafaza zincirinin kurulamadığını gösterir.
Belgelerin Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi
Keşif yeri bir belgede Vakıf Köyü’ndeki İsmail’in bahçesi, diğerinde Eski Kilise yakınındaki çukur olarak belirtilir. Bu ifadelerin aynı yeri gösterdiği kuvvetle muhtemeldir. Belgeler; “Eserler Vakıf Köyündeki Eski Kilise yakınlarındaki bir yerde bulunmuştur” cümlesi kurmak için bize kanıt sunmaktadır.
Heykeller 1868 yazışmalarında çoğul, 1876–1878 belgelerinde tekil olarak anılır. İki figürün tek bir heykel grubu oluşturması mümkün olmakla birlikte, tekil anlatımın başka bir sebebi de olabilir.
Osman Ragıb Efendi’nin eserleri Hükümet Konağı’nda bıraktığı açıklaması ile daha sonra muhafaza amacıyla bir Ermeni’ye teslim edildikleri bilgisi, işlemin kaymakam değişikliğinden sonra gerçekleştiğini düşündürür. İstanbul’a sevk edilen eserin nihai olarak hangi kuruma teslim edildiği belgelerde belirtilmemiştir.
Antakya örneği, eski eserlerin korunmasında yerel yöneticilerin inisiyatifini, görev değişikliklerinin doğurabildiği riskleri, yabancı diplomatik temsilcilerin satın alma girişimlerini ve merkezî yönetimin devlet mülkiyeti iddiasını birlikte göstermektedir.
Osman Ragıb Efendi’nin koruma çabası ile sonraki geçici teslim işlemi arasındaki fark, kurumlar arası sürekliliğin önemini ortaya koymaktadır. Fransız tarafının girişimi, eski eserlerin diplomatik ilişkilerde de tartışma konusu olabildiğini göstermiştir. 1876 ve 1878’deki takip yazışmaları ise nakil sonrası kayıt zincirinin araştırılması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Sonuç
1867 yılında Antakya’da bulunan mermer heykeller, Osmanlı taşra yönetiminde eski eserlerin keşfi, korunması, mülkiyeti ve nakli konusunda yaşanan sorunları gösteren önemli bir vakadır. Eserler Osman Ragıb Efendi tarafından koruma altına alınmış; kaymakam değişikliğinin ardından muhafaza amacıyla özel bir kişiye teslim edilmiş ve otuz liraya bir Fransıza satıldıkları ileri sürülmüştür.
Osmanlı makamları eserlerin devlet malı olduğunu savunmuş, bunları geri almış ve İskenderun üzerinden İstanbul’a göndermiştir. 1868 tarihli yazışmalar nakli doğrulamakla birlikte, 1876 ve 1878 tarihli belgeler nihai teslim ve muhafaza yerinin hâlâ araştırıldığını göstermektedir.
Heykellerin İstanbul’a gönderildiğinin belgelenmesine rağmen, incelenen kaynaklarla günümüzdeki yerleri ve nihai teslim edildikleri kurum belli değildir. Fırat gazetesindeki çizimlerle ilgi dönemin arşiv kayıtlarında 1868 yılına ait nüshalarına ulaşılamamıştır. Müzehâne-i Âmire envanterleri, Rüsumat Emaneti kayıtları ve konsolosluk yazışmaları, bu tarihsel iz sürmenin sonraki aşamasını oluşturmaktadır.
Kaynakça
Osmanlı Arşiv Belgeleri
- BOA, HR.MKT. 618/19, 22-06-1868.
- BOA, HR.MKT. 618/40, 23-06-1868.
- BOA, HR.MKT. 622/101, 28-07-1868.
- BOA, MF.MKT. 39/25, 09-07-1876.
- BOA, MF.MKT. 55/27, 10-04-1878.
[1] Bu köy günümüzde de Ermenilerin yaşadığı Vakıflı Köyü’dür.
[2] Osmanlı Devleti’nde ilk eski eserler nizamnamesi 13 Şubat 1869 yılında çıkmıştır. 1869 tarihli Asar-ı Atika Nizamnamesi’nden önce, eski eserlerin hukukî durumları fıkıh esaslarına göre düzenlenmiştir. Daha sonra Asar-ı Atika adıyla 1874, 1884 ve 1906 yıllarında Nizamnameler çıkarılmıştır.
[3] Gümrük Dairesi.
[4] Devlet Müzesi.
Not: 2. Görseldeki lahitin makaleye konu olan heykellerle bir bağlantısı yoktur.
ekler:








