İskenderun Demir ve Çelik Fabrikası (İSDEMİR) (Eko.)
İskenderun Demir Çelik Fabrikası (Eko.)
Türkiye’de üretilen demir-çelik miktarı 1960’ta 671.6 ton, kişi başına demir tüketimi ise 19.1 kg idi. Bu miktarın 1963’te 20.8 kg’a, 1967’de ise 28.1 kg’a çıkarılması amaçlanmaktaydı. Bu maksatla ülkenin demir-çelik ihtiyacını karşılamak üzere tesisleşme faaliyetlerinde bulunulacaktı. Öncelikle Ereğli Demir-Çelik Fabrikası’nın kurulması amacıyla ABD ile yapılan görüşmeler sonucunda 1960 yılında verilmek üzere 120.000.000 dolarlık bir kredi anlaşmasının imzalanması konusunda mutabakat sağlandı. Fabrika inşaatı Zonguldak Ereğli’de, Göztepe’den Gülüç Irmağı’na kadar uzanan sahada 1961 yılında başladı. Tesis 1965’te tamamlanarak faaliyete geçti. Ancak Karabük ve Ereğli Demir-Çelik Fabrikaları Türkiye’nin ihtiyacını karşılamakta yetersiz kalmaktaydı.
Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı’nın (1963-1967) hazırlık çalışmaları yapılırken IV. Koalisyon Hükümeti’nin SSCB ile geliştirmeye çalıştığı iktisadi ilişkiler doğrultusunda çeşitli sanayi kollarında yedi tesisin kurulması için proje çalışmalarına başlandı. Bunlar arasında demir-çelik fabrikasının inşa edilmesi de yer almaktaydı. Bu doğrultuda 1965’te üçüncü bir demir-çelik fabrikasının kurulması kararlaştırıldı. SSCB Başbakanı Kosıgin ve beraberindeki heyet 20-27 Aralık 1966’da Türkiye’ye geldi. Kendisi iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi ve kalkınma yolunda teknik projelerin hazırlanması gerektiğini vurguladı. Yapılan müzakereler sonucu SSCB, Türkiye’de 225.000.000 dolarlık sanayi tesisi inşa edecekti. Faiz oranı %2.5 olan kredi ise on beş yılda ödenecekti. Sanayi tesisleri içerisinde demir-çelik fabrikası da yer almaktaydı.
Fabrikanın SSCB tarafından inşa edilmesinde, ikili ilişkilerin normalleştiği bir döneme girilmiş olmasının yanı sıra SSCB’nin demir-çelik sanayisinde ileri bir seviyede bulunmasının da etkisi büyük oldu. Nitekim SSCB, 1968’de demir üretiminde ABD’yi geçti. Bu dönemde demir-çelik sanayisi alanında önemli yatırımlar yapıldı. Bunun sonucunda 1969’da Batı Sibirya tesisleri açıldı. Aynı yıl Kazakistan’ın Karaganda bölgesindeki fabrikalara elli yüksek fırın ile döküm ve çekim haneler inşa edildi. Özbekistan’da ise 210.000 m²’lik büyük bir demir-çelik tesisi kuruldu.
İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1968-1972) üzerine yapılan çalışmalar sonucu mevcut demir-çelik fabrikalarının zamanla iç talebi karşılamada yetersiz kalacağı ve bundan dolayı ithalatın artacağı sonucuna ulaşıldı. Bu nedenle yeni bir demir-çelik fabrikasının kurulması için 1968’den itibaren çalışmalara başlandı. IV. Koalisyon Hükümeti döneminde SSCB ile ekonomik ilişkilerin geliştirilmesine bağlı olarak yerli ürünler ile demir-çelik fabrikasının da yer aldığı yedi sanayi projesinin uygulanmasına karar verildi. Demir-çelik fabrikasının kurulması çalışmalarında Türkiye Demir-Çelik İşletmeleri Genel Müdürlüğü görev alacaktı.
Demir-çelik fabrikasının tesisi için Türkiye ile SSCB arasında ilk olarak Mart 1967’de bir kredi anlaşması imzalandı. Daha sonra Mayıs 1968’de 1.000.000 ton kapasiteli bir demir-çelik fabrikasının projesinin hazırlanması için iki ülke arasında anlaşma yapıldı. Projenin danışmanlığını İngiliz John Miles and Partners Ltd. firması üstlenecekti. Firmanın 1967’de hazırladığı raporda Türkiye’nin toplam demir ve çelik talebinin 1977’de 3.400.000 ton, 1982’de ise 5.800.000 ton olacağı belirtilmekteydi.
Fabrikanın İskenderun’da tam olarak nerede kurulacağına ilişkin kararın verilmesini, o dönem Türkiye’ye gelen Rus heyetinde uzman olarak yer alan Valeriy Kononov şu ifadelerle anlatmıştır: “İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın kurulması için Tyajpromexport Başkanı Sayın İvan Dolgov ile Ankara’dan Adana’ya uçakla, oradan da Hatay’a geçmiştik. Sanırım oraya ilk giden Ruslar bizlerdik. Henüz ortada fabrika yoktu. Proje hazırdı ama fabrikanın kurulacağı arazi boştu. Sayın Dolgov götürüldüğümüz çıplak arazinin üzerinde elini havaya kaldırarak rüzgârın yönünü tespit etti ve oradaki yetkililere ‘Rüzgâr nereden esiyor?’ diye sordu. Yakınlarda tarımsal arazi olup olmadığını da sorarak o anda orada karar verdi ve ‘Şurada fabrika, şurada da site kurulacak’ diyerek yer tespitini yaptı.”
İskenderun Demir-Çelik Fabrikası, Hatay’ın İskenderun ilçesinin yaklaşık 15 km kuzeyinde, Yakacık bucağının yanındaki sahil mevkiinde 15.000.000 m²’lik bir alanda kurulacaktı. Fabrikanın inşası için 1966’da yapılan iki ön çalışma sonucunda geniş teknolojik ve ekonomik etütler gerçekleştirildi. Yapılan ön çalışmalar sonucunda fabrika projesinin maliyeti 2.242.503.000 lira iç harcama ve 2.449.916.000 lira dış harcama olmak üzere toplam 4.692.419.000 lira olarak belirlendi.
Bu meblağın dış harcamasını oluşturan 97.600.000 doları 25 Mart 1967 tarihli anlaşma ile sağlanacak kredi, 113.700.000 doları ek kredi ve 51.300.000 doları ise özel kliring anlaşması ile alınan para olmak üzere toplam 263.000.000 dolar olup, bu meblağın tamamı SSCB’den alınacaktı. Kredi karşılığı yapılacak harcama 3.018.003.000 lira idi. Özel kliring anlaşması ve iç harcamalar karşılığı ise 3.437.997.000 lira olacaktı.
Fabrika inşaatının başlangıç ve bitiş tarihlerini kapsayan 1966-1974 döneminde yapılan son hesaplamalar sonucunda fabrikanın proje bedeli 6.315.000.000 lira olarak belirlenmiştir. 1969-1973 dönemi içinde İskenderun Limanı mendireğinin altyapı inşaat proje bedeli ise 35.000.000 lira olarak tespit edilmiştir.
İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın inşa edilmesi için Moskova’da 25 Mart 1967’de “Türkiye Cumhuriyeti ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği arasında bazı sınaî tesisler kurulması için Sovyetler Birliği tarafından Türkiye’ye teslim edilecek teçhizat ve malzeme ile sağlanacak teknik hizmetlere ve bunlarla ilgili ödeme şartlarına dair anlaşma” imzalandı.
Anlaşma gereği SSCB Büyükelçiliği Sanayi Müşaviri Georgi Pyasetski ile Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreter İktisadî İşler Yardımcısı Elçi Tevfik Saraçoğlu’nun karşılıklı olarak gönderdikleri 10 Ekim 1969 tarihli mektuplar ile ortak mutabakata varılan hususlar ise şunlardı: İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın inşaat ve montaj işlerinde kullanılacak teçhizat ve aletlerin bir kısmını; hadde mamulleri, borular, demir dışındaki metaller, birinci işletme yılı için refrakter malzeme, ikinci işletme yılı için yedek parçalar, yolluklar ve merdaneler ve CIF harcamaları oluşturacaktı. Bunun için SSCB’den 45.400.000 ABD doları kredi alınacaktı. Ödemeler T.C. Merkez Bankası’nda ABD doları üzerinden özel bir hesaba yatırılacaktı. Meblâğ, iki tarafın 1 Ocak 1970’den önce belirleyeceği Türk mallarının alınmasında kullanılacaktı.
Fabrikanın kuruluş çalışmalarında görev yapacak İskenderun Demir Çelik Tesisleri Müessesesi Müdürlüğü, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın idaresinde Türkiye Demir ve Çelik İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne bağlı olarak İktisadî Devlet Teşekkülleri ile ilgili 440 Sayılı Kanun ile çalışacaktı. Müessese, Ankara’da “Üçüncü Demir-Çelik Sanayi Kuruluş Bürosu” adıyla Şubat 1967’de çalışmalara başladı. Nisan 1968’de ise merkezi İskenderun olan Türkiye Demir Çelik İşletmelerine bağlı 100.000.000 lira sermeyeli “İskenderun Demir ve Çelik Tesisleri Müessese Müdürlüğü” haline getirildi ve sermayesi 1.500.000.000 liraya yükseltildi. İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın projeleri Divriği demir cevherinin ve Zonguldak maden kömürünün özellikleri ve üretim miktarları dikkate alınarak hazırlandı. Demir ve kömürün üretimi ile nakliyesinde yaşanacak sıkıntılar karşısında ise hammaddeler yurtdışından temin edilecekti. Fabrikada 1.000.000 ton sıvı maden üretimi için ilk aşamada yaklaşık %10 nemli ve %56.65 demir tenörlü 1.981.000 ton demir cevheri ile 1.600.000 ton maden kömürü gerekmekteydi. Fabrikanın hammadde hazırlama ve sinter bölümlerinde ise yıllık 434.000 ton kireç taşı, 146.000 ton dolomit, 28.000 ton manganez cevheri ve 10.000 ton boksit cevheri kullanılacaktı.
SSCB ile 10 Ekim 1969’da sözleşmesi ve ek kredi anlaşması imzalanması sonrası yapılan hesaplamalar sonucu 5.000.000 m2 arazi üzerinde üç yüz elli dört ünite olarak kurulacak fabrikanın inşa ve montaj süresi elli sekiz ay olarak belirlendi. Bu süre 1970’de Moskova’da yapılan protokol ile elli iki aya düşürüldü. CPM iş programına göre fabrika tecrübe faaliyetlerine Eylül 1974’te başlayacak ve 15 Aralık 1974’te ise tam olarak işletmeye açılacaktı. Ancak iş programında yapılan düzenlemeler sonucu fabrikanın 1 numaralı yüksek fırınının Aralık 1974’te faaliyete geçmesi ve diğer tesislerin de Eylül 1975’e kadar kısım kısım işletmeye açılması planladı.
SSCB ile imzalanan ana mukavele gereği Sovyet Rusya’dan; 130.413 ton teçhizat, 121.300 ton çelik konstrüksiyon, 186.110 ton metal, 133.000 ton rekrafter malzeme, 44.281 ton kereste, travers ve diğer malzemeler getirildi.
Başbakan Süleyman Demirel beraberlerinde Milli Savunma Bakanı Ahmet Topaloğlu, Sanayi Bakanı Selâhattin Kılıç, Turizm Tanıtma Bakanı Necmettin Cevheri, milletvekilleri ve senatörler İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın temelini atmak üzere 3 Ekim 1970’te şehre geldi. Süleyman Demirel İskenderun’da yaptığı konuşmada ise İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın 6.500.000.000 liraya mal olacağını, şuana dek 250.000.000 lira harcandığını ve fabrikanın 1975’te tamamlanacağını söyledi. . Süleyman Demirel 3 Ekim 1970’de saat 14.00’te altın mala ile İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın temelini attı.
Fabrikanın fizibilite çalışmaları SSCB ile 25 Mart 1967’de imzalanan kredi ve teknik işbirliği anlaşması doğrultusunda Sovyet Rusya’nın Tlajpromexport Firması tarafından yapıldı. Fabrikanın teknolojik ekipmanı ve bir kısım malzemesi de Sovyet Rusya’dan temin edildi. İnşa ve montaj çalışmaları devam eden fabrikaya teknik eleman yetiştirmek için işletmenin eğitim müdürlüğü tarafından yurtiçi ve yurtdışı eğitim programı dâhilinde; işletmeler hakkında genel bilgi eğitimi, teorik ve pratik eğitim, zorunlu durumlarda yurtdışı eğitimi verildi.
İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın yıllık 1.000.000 ton olan üretim kapasitesinin 2.000.000 tona çıkarılması için 26 Ocak 1973’te SSCB’yle bir anlaşma yapıldı.
Başbakan Süleyman Demirel’in daveti üzerine SSCB Başbakanı A. N. Kosıgin ve beraberindeki heyet 26-29 Aralık 1975’te Türkiye’ye resmi ziyarette bulundu. Toplamda 9.361.000.000 liraya mal olan İskenderun Demir-Çelik Fabrikası Başbakan Süleyman Demirel ve SSCB Başbakanı Kosıgin tarafından 28 Aralık 1975’te törenle açıldı. Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk fabrikanın açılışı münasebetiyle Başbakan Süleyman Demirel’e gönderdiği tebrik mesajında: “Bu tesislerin, Türkiye ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği arasındaki ilişkilerin daha da gelişeceğinin açık bir delili olduğunu“ söyledi. Fabrikanın ülke ekonomisine önemli katkılar sağlayacağını belirten Korutürk 1967’de imzalanan Kredi ve Teknik İşbirliği Anlaşması’nın bir sonucu olan bu sanayi tesisinin iki ülke arasında normal giden komşuluk seviyesinin 1960’dan itibaren başlayan iyi komşuluk seviyesine geçişin bir sembolü olduğunu belirtti. ,
Konuşmaların ardından Süleyman Demirel ve A. N. Kosıgin fabrikanın işletmeye açıldığını duyuran sireni çalıştırdı. Daha sonra İskenderun Demir-Çelik Fabrikası Müdürü Ruşen Ünal heyetlere tesis hakkında bilgi verdi. Kosıgin’e, 1977’de fabrikada görev yapacak yüz Sovyet uzmandan on dördünün geldiği söylendi.
Fabrikada hammadde olarak demir cevheri, kireçtaşı, dolomit taşı ve manganezin hazırlandığı yerler, 75 m2’lik üç sinter makinasının yer aldığı tesisler, silolar, şarj teçhizatı, sıcak hava sobaları, gaz temizleme tesisleri, cüruf maniplasyon bölümü, yıllık 1.100.000 ton sıcak sıvı demir çıkaracak 9.30 m2 çapında ve 1.368 m3 hacminde iki yüksek fırın, yılda 1.000.000 ton 360×240 mm’lik blum malzemenin üretileceği çelikhane, döküm tesisi, kontinü kütük, kontinü tel çubuk, kontinü hafif profil ve filmaşinin üretileceği haddehaneler yer almaktaydı. İmalât ve tamir atölyeleri açısından bakıldığında ise atölyeler müdürlüğünde; dökümhane, model, mekanik, çelik konstrüksiyon ve sıcak demir bölümleri bulunmaktaydı. Dökümhane yılda 7.300 ton döküm parça ve 5.000 m3 ağaç modeli üretilecekti. Yıllık 5.000 ton üretim kapasiteli olan mekanik atölyesinde 2.600 ton çelik konstrüksiyonun ve 14.100 ton yedek parçanın üretilmesi amaçlandı.
Çelik konstrüksiyon atölyelerinde ilk olarak 1976’da 1.000 ton üretim yapıldı. 2.200.000 ton/yıllık üretim programında 320.000 ton kütük, 400.000 ton tel çubuk, 370.000 ton inşaat demiri, kare, altıgen çubuk, 270.000 ton korniyer, 35.000 ton lama, 625.000 ton I ve U profil, 390.000 ton pik, 200.000 ton metalurjik kok, 104.000 ton katran, 20.800 ton benzol, 24.000 ton amonyum sülfat, 2.500 ton toluol, 900 ton fenol, 400 ton solventler, 300 ton ksilol, 790.000 ton granüle cüruf vardı. Bu üretim için gerekli olan yıllık hammadde miktarları ise; 4.186.000 ton cevher, 2.900.000 ton koklaşabilir maden kömürü, 725.000 ton kireçtaşı, 355.000 ton dolomit, 55.000 ton manganez, 22.000 ton boksit, 17.300 ton ferroalyajlar, 4.000 ton fluspat, 20.000 ton deniz kumu, 2.000 ton döküm kumu, 19.400 ton sülfürik asit, 183.000 ton fueloil, 168.000 ton hurda idi. Başlangıçta İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın elektrik ihtiyacı 95 MW güç ve 594.000.000 kwh/yıl enerji olarak belirlendi. Bu enerjinin bir kısmı olan 54 MW güç ve 338.000.000 kwh/yıl enerjisinin, fabrikanın kuvvet santralinden, kalan kısmının ise Çukurova Elektrik Şebekesi’nden alınmasına karar verildi. Fabrikanın buhar ve basınçlı hava ihtiyacını karşılamak için ayrıca bir kuvvet santrali tesis edildi.) Kuvvet santralinde, maksimum güçleri 30 MWh olan iki turbo alternatörü yer almaktaydı. Buhar üretiminde ise 540 0C dereceli üç kazan bulunacaktı.
İskenderun Demir-Çelik Fabrikası 1973 itibariyle Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı gözetimindeki Türkiye Demir ve Çelik İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne bağlı ve 440 Sayılı Kanun hükümlerine göre faaliyetlerine devam etti. İskenderun Demir-Çelik Fabrikası’nın yıllık üretimini 2.000.000 tona çıkarmak üzere 24 Aralık 1972’de imzalanan anlaşma ile alınan krediye ek olarak Sovyet Rusya ile yeni bir anlaşmanın yapılmasına karar verildi. Anlaşma ile miktarı ve ödeme şartları iki tarafça belirlenen kredi ile fabrikanın genişletilmesi için gerekli olan hadde mamulleri, çelik konstrüksiyon ve diğer malzemeler için Sovyet Rusya’ya Türk ihraç malları verilecekti. Tüm bu unsurları içeren mektupların gönderilmesinde Dışişleri Bakanlığı İkili Ekonomik İlişkiler Genel Müdür Vekili Behiç Hazar’ın görevlendirilmesine 24 Ekim 1976’da toplanan Bakanlar Kurulu tarafından karar verildi.
İhtiyacı kendi hammadde kaynakları ile yurtiçinden karşılanacaktı. İthalat durması ile birlikte 1973 itibariyle toplamda 186.000.000 dolarlık bir döviz tasarrufu gerçekleştirilecekti. Ayrıca Türkiye’nin çelik üretimini iki katına çıkaracak olan İskenderun Demir-Çelik Fabrikası ile ülke ekonomisine yılda 6.000.000.000 liralık bir katkı sağlanacaktı. Aynı zamanda Avrupa’da yaşanan ekonomik sıkıntı ve üretimdeki azalmalar karşısında işsiz kalan on binlerce Türk işçi de istihdam edilecekti. Fabrika yılda 1.100.000 ton üretim kapasitesi ile 9.014 kişiye, yılda 2.000.000 ton kapasite ile ise 13.437 kişiye iş imkânı oluşturacaktı. Fabrikada 2006 itibariyle İskenderun ve çevresinde yaşayan yaklaşık 6.000 kişiye doğrudan istihdam sağlandı. Bu sayı modernizasyon ve dönüşüm yatırımları projeleri sonrası yaklaşık 10.000 kişiyi bulacaktı.
2 Mart 1998 Yılında özelleştirme kapsam ve programına alınarak Özelleştirme İdaresi Başkanlığıʹna bağlanan İsdemir, 01 Şubat 2002 tarihinde yassı ürün üretimi yapılmasına yönelik yatırımların yapılması şartıyla Erdemirʹe devredilerek tesis için yeni bir milat başladı.
İskenderun Demir ve Çelik Anonim Şirketi Esas Sözleşmesi’nde fabrikanın devriyle ilgili “Yüksek Planlama Kurulu’nun 10.09.1993 tarih ve 93/T-85 sayılı kararı ile İskenderun Demir ve Çelik A.Ş. (İSDEMİR) adı altında Türkiye Demir ve Çelik İşletmeleri Genel Müdürlüğü’nün bağlı ortaklığı haline dönüştürülen İskenderun Demir ve Çelik Fabrikaları Müessesesi, Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 02.03.1998 tarih ve 98/20 sayılı Kararı ile özelleştirilmek üzere T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’na devredilmiş, Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 08.02.2001 tarih ve 2001/08 sayılı kararı doğrultusunda %100 oranındaki Özelleştirme İdaresi payı, Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. (ERDEMİR) tarafından 31.01.2002 tarihinde iktisap olunmuştur. Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş.’nin %46.12 oranındaki payı da Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 01.12.2005 tarih ve 2005/140 sayılı kararına dayanılarak ATAER Holding A.Ş.’ye 27.02.2006 tarihinde devredilmiştir. Erdemir hisse senetleri de Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 1 Aralık 2005 tarihinde tamamı OYAK’a ait olan Ataer Holding A.Ş.’ye 27 Şubat 2006 tarihli hisse satış sözleşmesi ile devredildi” denmekteydi. 2. maddede şirketin adı “İskenderun Demir ve Çelik Anonim Şirketi” olarak belirlenmiş, ayrıca aynı sözleşmenin 6. maddesinde Şirketin esas sermayesinin 2.900.000.000,00 TL (İkimilyardokuzyüzmilyon Türk Lirası) olduğu ifade edilmiştir.
Kaynaklar: